Kultura w Małopolsce

Kultura w Małopolsce

Widok na krakowskie sukiennice, niski budynek z arkadami i zdobnymi szczytami
Nie będzie przesadą stwierdzenie, że kultura jest w Krakowie i w Małopolsce tym, czym dla Włochów dobre jedzenie. Poruszanie się w gąszczu atrakcji muzealnych i niezliczonych festiwali wymaga nie lada wprawy, ale przy odpowiednim wprowadzeniu i skoncentrowaniu uwagi na tym, co najbardziej lubimy każdy z nas znajdzie w ofercie tutejszych muzeów i instytucji kultury coś dla siebie. Skarby muzeów Krakowa ze sławną Damą z gronostajem na czele, wyjątkowe zbiory kultury ludowej, wydarzenia muzyczne na każde ucho, literackie festiwale, cykliczne przeglądy filmowe i premiery małopolskich teatrów – z naszym miniprzewodnikiem poznawanie bogatego i różnorodnego życia kulturalnego w Małopolsce będzie łatwiejsze!

Nawet krótki, weekendowy wypad do Krakowa będzie niepełny bez wizyty w jednym z licznych tutejszych muzeów. Nie do pominięcia na trasie zwiedzania są zbiory Zamku Królewskiego na Wawelu, gdzie na szczególną uwagę zasługują znakomicie przygotowane wystawy czasowe poświęcone takim skarbom królewskiej kolekcji, jak słynne arrasy Zygmunta Augusta, namioty tureckie zdobyte przez Jana III Sobieskiego pod Wiedniem czy malarstwo flamandzkie. Przepiękne okazy sztuki średniowiecza z całej Małopolski gromadzi stała wystawa w Pałacu Biskupa Erazma Ciołka przy ul. Kanoniczej. Miłośnicy klasyki malarstwa polskiego XIX wieku powinni zarezerwować czas na zwiedzanie galerii w Sukiennicach z ikonicznym Hołdem pruskim Jana Matejki, a sympatyków sztuki europejskiej od starożytności po początki XX wieku przyciąga kolekcja Muzeum Książąt Czartoryskich, w której znajduje się Dama z gronostajem – słynny obraz Leonarda da Vinci zakupiony przez księcia Adama Jerzego Czartoryskiego w 1788 roku. Pamiątki po genialnym, wszechstronnym artyście doby secesji – Stanisławie Wyspiańskim gromadzi kameralny oddział Muzeum Narodowego przy Placu Sikorskiego, a amatorzy sztuki współczesnej ucieszą się na wizytę w Galerii Sztuki Polskiej Gmachu Głównego Muzeum Narodowego czy Muzeum Sztuki Współczesnej MOCAK w dynamicznie zmieniającej się, poprzemysłowej dzielnicy Zabłocie.

Inne istotne krakowskie adresy to Międzynarodowe Centrum Kultury przy Rynku Głównym i jego pieczołowicie dopracowane, przekrojowe wystawy poświęcone kulturze krajów Europy Środkowej, Podziemia Rynku Głównego z multimedialną ekspozycją o początkach osadnictwa pod Wawelem, imponujące zbiory z hangarów Muzeum Lotnictwa Polskiego poświęcone dziejom awiacji czy najbardziej popularna ekspozycja o mrocznych czasach hitlerowskiej okupacji w Fabryce Emalia Schindlera rozsławionej filmem Stevena Spielberga z 1993 roku. Kraków to także ważny ośrodek fotografii – w mieście działa jedyne tego typu w Polsce Muzeum Fotografii, a maj przebiega pod znakiem międzynarodowego Miesiąca Fotografii.

Niekwestionowanie najbardziej znane muzea Małopolski to Kopalnie Soli w Wieliczce i Bochni oraz Muzeum i Miejsce Pamięci Auschwitz-Birkenau dokumentujące jedną z najciemniejszych kart w historii ludzkości. Także inne miasta regionu skrywają jednak ważne muzealne zbiory. Fascynującą wyprawę w świat kultury górali podhalańskich daje Muzeum Tatrzańskie w Zakopanem oraz jego filia w Willi Koliba, będąca wzorcowym przykładem Stylu Zakopiańskiego – polskiej odpowiedzi na architekturę alpejskich kurortów. Muzeum pod Giewontem gromadzi również cenną kolekcję obrazów Witkacego – nietuzinkowego przedwojennego pisarza i malarza o barwnej, awanturniczej biografii czy okazy rzeźbiarskiego geniuszu Władysława Hasiora. Do Muzeum Okręgowego w Tarnowie warto zajrzeć chociażby dla pierwszej na świecie stałej ekspozycji poświęconej kulturze Romów, a w Muzeum Nikifora w Krynicy-Zdroju można podziwiać malarstwo późno odkrytego dla świata sztuki, wielkiego prymitywisty łemkowskiego pochodzenia.

Pobyt w Małopolsce będzie niezapomnianym przeżyciem dla entuzjastów kultury i sztuki ludowej. Unikatowy Szlak Architektury Drewnianej łączy obiekty świeckie i sakralne – zabytkowe kościoły, cerkwie, dwory, wille i skanseny położone na terenie Małopolski. To łącznie 255 budowli, z których 8 wpisano na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO. W prestiżowym globalnym zestawieniu znajdują się kościoły w Binarowej, Dębnie Podhalańskim, Lipnicy Murowanej i Sękowej oraz cerkwie w Powroźniku, Owczarach, Kwiatoniu i Brunarach Wyżnych.

Wizytę w Nadwiślańskim Parku Etnograficznym w podkrakowskim Wygiełzowie warto zaplanować na koniec sierpnia, kiedy odbywa się tam festiwal Etnomania. Kulturę karpackich górali prezentuje Orawski Park Etnograficzny w Zubrzycy Górnej, a w Sądeckim Parku Etnograficznym w Nowym Sączu można podziwiać replikę Miasteczka Galicyjskiego z przełomu XIX i XX wieku, oryginalny drewniany kościół z Łososiny Dolnej czy domy osadników niemieckich z Sądecczyzny. Barwne drewniane koniki, grzechotki i „klepoki” – machające skrzydłami ptaszki gromadzi Beskidzkie Centrum Zabawki Drewnianej w Stryszawie, a w słynącej z kwiecistych malunków na chałupach wsi Zalipie pod Tarnowem na przełomie maja i czerwca odbywa się konkurs „Malowana Chata”. Na poznanie zasługują też atrakcyjnie pokazane, liczące ponad 80 tys. eksponatów zbiory Muzeum Etnograficznego na krakowskim Kazimierzu.

W Krakowie i w Małopolsce odbywają się liczne, cenione w kraju i na świecie wydarzenia i festiwale muzyczne. Wnętrza zabytkowych kościołów pod Wawelem odżywają w czasie wielkanocnego festiwalu muzyki dawnej Misteria Paschalia, a gotycka fara w malowniczym średniowiecznym miasteczku Biecz to centrum dorocznego Kromer Festival. Symbolami przyciągającego międzynarodową publiczność Festiwalu Kultury Żydowskiej stały się plenerowe koncerty na ul. Szerokiej (Szalom na Szerokiej) i otwierający imprezę Koncert Kantorów w Synagodze Tempel. Znakomite propozycje dla fanów muzyki świata to lipcowy festiwal EtnoKraków/Rozstaje, zakopiański Międzynarodowy Festiwal Folkloru Ziem Górskich i Pannonica Folk Festival, odbywający się pod koniec sierpnia na urokliwej na łące nad rzeką Poprad w Barcicach. Muzyki regionu nie brakuje też na Łemkowskiej Watrze w Zdyni i Góralskim Karnawale w Bukowinie Tatrzańskiej.

Na styku muzyki klasycznej i współczesnej sytuuje się wrześniowy festiwal Sacrum Profanum w Krakowie, wielojęzyczny tłum miłośników nowych brzmień w muzyce ściąga natomiast do dawnej stolicy Polski na Unsound Festival. Sukces tego festiwalu sprawił, że od kilku lat posiada on swoją specjalną odsłonę w Nowym Jorku! Fanom dobrego jazzu można polecić Summer Jazz Festival Kraków i najstarsze tego typu wydarzenie w Europie – Krakowskie Zaduszki Jazzowe. Uzdrowiskową atmosferę Krynicy najlepiej smakować w sierpniu podczas Festiwalu im. Jana Kiepury, pobyt w Szczawnicy-Zdroju można zaś połączyć z odwiedzinami znanej ze znakomitych koncertów Muzycznej Owczarni w Jaworkach. Korowód muzycznych atrakcji dopełnia krakowski Festiwal Muzyki Filmowej, którego znakiem rozpoznawczym stały się monumentalne pokazy filmowe z muzyką na żywo oraz skierowany do fanów muzyki popularnej Kraków Live Festival. Prawdziwym miastem muzyki staje się jednak Kraków w najkrótszą noc w roku podczas obchodów Wianków. Pradawnemu, sięgającemu czasów pogańskich zwyczajowi rzucania plecionych wianków na Wisłę towarzyszą plenerowe koncerty odbywające się równocześnie przez całą noc na kilku miejskich placach!

W 2013 roku Kraków jako pierwszy nieanglojęzyczny ośrodek na świecie został ogłoszony Miastem Literatury UNESCO. W mieście Szymborskiej, Miłosza i Lema na fanów książki czeka przede wszystkim październikowy Festiwal Conrada ściągający międzynarodowe literackie sławy, a także czerwcowy poetycki Festiwal Miłosza. Inne ważne wydarzenia w regionie to Zakopiański Festiwal Literacki i Festiwal im. Zygmunta Haupta w Gorlicach. Najmłodszym czytelnikom dedykowane są Festiwal Literatury dla Dzieci w Krakowie oraz odbywający się w lipcu Rabka Festival w Rabce-Zdroju.

Ambitne, niezależne kino prezentowane jest w Małopolsce przede wszystkim podczas Mastercard Off Camera w Krakowie i odbywającego się już od ponad 60 lat Krakowskiego Festiwalu Filmowego, a także w Tarnowie, gdzie od 1987 roku twórczość polskich reżyserów honoruje Tarnowska Nagroda Filmowa. Z osobą związanego z Krakowem Andrzeja Wajdy łączą się dwa zainspirowane przez niego budynki – Pawilonu Wyspiańskiego prezentującego niezrealizowane witraże młodopolskiego artysty oraz Muzeum Sztuki i Techniki Japońskiej Manggha, w którym eksponowana jest unikalna orientalna kolekcja Feliksa Jasieńskiego z przełomu XIX i XX wieku. Z Krakowa pochodzi również Roman Polański – o jego dzieciństwie i trudnych przeżyciach okupacyjnych opowiada dokument Hometown, którego drugim bohaterem jest uznany fotografik Ryszard Horowitz.

Nieodzownym punktem w kulturalnym programie zwiedzania regionu będzie wizyta w jednym z małopolskich teatrów. W Krakowie szczególnie warte uwagi są bieżące repertuary drugiej najstarszej sceny teatralnej w Polsce – Narodowego Starego Teatru im. Heleny Modrzejewskiej, Teatru im. Juliusza Słowackiego z okazałą XIX-wieczną sceną zdobioną malowaną kurtyną pędzla Henryka Siemiradzkiego, wywodzącej się ze środowiska studenckiego Sceny STU czy ambitne produkcje nowohuckiego Teatru Łaźnia Nowa, reklamującego się wymownym hasłem „dbaj o higienę myślenia”. Poza Krakowem warto śledzić działalność Teatru Witkacego w Zakopanem i Teatru im. Ludwika Solskiego w Tarnowie. Wyjątkowym momentem w roku jest grudniowy festiwal teatralny Boska Komedia w Łaźni Nowej – jedno z najbardziej prestiżowych wydarzeń teatralnych w Polsce. Na odwiedziny zasługuje też oryginalny architektonicznie gmach Ośrodka Dokumentacji Sztuki Tadeusza Kantora CRICOTEKA w krakowskiej dzielnicy Podgórze, gromadzący pamiątki po słynnym wizjonerze teatru i teoretyku sztuki.

Informacje o bieżących wydarzeniach kulturalnych w Krakowie gromadzi portal Kraków Culture. Pełne kalendarium imprez i festiwali w Małopolsce jest dostępne tutaj.

Multimedia


Back

Folk costumes

Folk costumes

Haft zdobiący strój podhalański
Któż nie zna stroju Krakowiaka, z dumnie noszonym na rogatywce pawim piórem, lub góralskiego kapelusza obwiedzionego muszelkami i też ozdobionego piórkiem! Skrzące się cekinami gorsety i grube sznury korali oraz kolorowe spódnice dziewcząt, misternie wyszyte parzenice na góralskich portkach – ludowe stroje w Małopolsce mienią się wyrazistymi barwami i zachwycają różnorodnością wzorów oraz ornamentów. Najbardziej znane są ubiory Krakowiaków z okolic Krakowa oraz górali podhalańskich, lecz nie są to jedyne rodzaje strojów ludowych w regionie. Odmienne było tradycyjne odzienie Łemków i Rusinów z Beskidów Sądeckiego i Niskiego, inaczej także nosili się górale ze Spiszu czy Orawy, jak i Lachowie z ziemi sądeckiej.

Folk costumes Everyone must have seen at one point the famous costume of a Cracovian, with a peacock feather proudly attached to a four-cornered cap, or a highlander’s hat rimmed with shells and adorned with a feather. Richly sequined bodices, thick strings of beads, vividly coloured skirts, meticulously embroidered parzenice on the highlander’s trousers… The folk costumes of Małopolska sparkle with boldest colours and amaze with their variety of design and ornamentation. The most famous folk costumes are worn by the Cracovians and the highlanders from Podhale. Very different traditions were cultivated by the Lemkos and the Rusyns from Beskid Sądecki and the Low Beskids. Still different costumes were worn by the highlanders of Spisz, Orawa and Lachów, near Nowy Sącz.



  The Cracovians are famous for their costumes. The traditional man’s costume consisted of a white linen shirt and red-striped trousers tucked into high boots. The top was a black or dark navy blue tunic, adorned with red weeds and metal circles, girded with a belt and covered with a long, white, woollen russet coat with a red-weed pattern. The costume was complete with a celender hat, a woollen magierka cap or the characteristic red-cornered cap with a peacock feather and colourful ribbons. Women, in turn, used to wear a white embroidered blouse and a black or navy blue bodice, which was the most ornamental element of the costume – adorned with wide, colourful ribbons, buttons and fancywork. They would put on a flowery skirt and a white embroidered tulle apron on a white petticoat, and high boots on their feet. The costume of a married woman was complete with shawls, whereas maidens appeared with their hair uncovered and arranged in a long plait.

    The Lendians inhabit a major part of the Beskids and the area around Nowy Sącz in particular. Their costume is very original, although not very well known – it combines elements of the Kraków and the highlander costumes. It is characterised by its ornamental richness. Men used to wear navy blue trousers and embroidered tunics with numerous brass bosses and coloured woollen weeds. Underneath, they wore a white shirt girded with a wide highlander-style leather belt, or sometimes with a highlander’s stud. Women wore velvet bodices and skirts, usually of navy blue colour.


  The Lemkos from the Low Beskids and the Nowy Sącz area created a completely different costume. Men wore the so called czucha – a long, brown linen overcoat with a characteristic fringed back collar. Underneath, they used to put on a short navy blue waistcoat, a white shirt and white trousers. Women, in turn, would wear thin white shirts with colourful embroideries around the collar and the cuffs, navy blue or black bodices with embroidered flower-patterns. The percale skirts were dark and decorated with vertically arranged colourful ribbons. The last component of their costume were kierpce shoes.

    The highlanders from Podhale, who live at the foot of the Tatra Mountains, are very proud of their beautiful traditional costume. That is why Podhale is the place where folk costumes are so commonly seen. And a marvellous sight it is, too! Women wear meticulously crafted flat leather shoes (known as kierpce), colourful skirts with a linen apron and a petticoat underneath. A linen shirt with white embroidery is covered with a red or black velvet bodice, often adorned with coloured embroidery presenting a carline or a Turk’s cap lily. Finally, there are the obligatory thick strings of beads and a sheepskin coat for when it gets cold. Men put on a white shirt with an ornamental metal collar stud and a waistcoat called gunia or, alternatively, a loose woollen jacket known as cucha – both ornamentally embroidered. A wide leather belt, which used to serve as a pocket for pistols, holds up the white cloth trousers with a black stripe and the decorative embroideries called parzenice. The costume is complete with the leather kierpce, a cane called ciupaga and a black felt hat adorned with shells and a feather.



  The highlanders from Pieniny wear a white shirt, a glaring-blue, richly embroidered waistcoat and the traditional white trousers with parzenice. The last necessary element of the costume is a black hat with a little strap imitating a string of shells. In the past, highlanders also used to put on a white or brown embroidered cucha as an overgarment. The traditional woman’s costume was similar to those worn in other regions. Its characteristic elements included a white shirt with a large embroidered collar, a black or red bodice, a flowery skirt, embroidered aprons and the kierpce shoes.  

    Babiogórcy, the highlanders from the area around Zawoja, used to wear white trousers with much more modest parzenice and brown, knee-long gunie, worn as an overgarment. Women wore navy blue skirts with a little white pattern and the so-called jadwiśka – a close-fitting jacket. On the other side of the Babia Góra mountain, in Orawy, women used to wear elbow-sleeved blouses with a wide lace frill around the cuff and neckline. They also gladly put on bodices and skirts made of the same flower-patterned material. Here men also wore white trousers with parzenice, as well as a black waistcoat with white buttons and a brown gunia.

    The highlanders from Spisz, also known as Spiszacy, live east of Podhale. Their costumes vary a lot, even from village to village. However, they used to wear white trousers with parzenice, a waistcoat and a russet coat here as well. Women and girls wore white tops (whose sleeves were often embroidered) and the characteristic bodices with U-shaped necklines. High-top boots were generally preferred to kierpce.


Multimedia